«Ν’ αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω».
Ένα από τα πιο γνωστά χωρία από την Ασκητική του Νίκου Καζαντζάκη. Ένα απόσπασμα με βαθύ και ταυτόχρονα βαρύ νόημα. Έτσι είναι η ευθύνη: εμπεριέχει θέση. Όχι ουδέτερη. Είναι μια συνειδητή επιλογή που κουβαλά ωριμότητα, αλλά και κόστος.
Σε μια εποχή έντονα εγωκεντρική, όπου η απόσταση μοιάζει συχνά πιο ασφαλής από τη συμμετοχή, η ευθύνη αποτελεί πράξη γενναιότητας. Είναι σίγουρα πιο εύκολο να κρίνεις εκ του μακρόθεν, να τοποθετηθείς εκ των υστέρων, να διατηρείς το προνόμιο της αθωότητας. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό που διατηρείς είναι η θέση ασφάλειας που σου προσφέρει η μη εμπλοκή.
Το να συμμετέχεις στα δρώμενα της ζωής σημαίνει ότι επιλέγεις να αναμειχθείς και, κατ’ επέκταση, να εκτεθείς. Να βγεις από τη ζώνη ασφαλείας σου και να περάσεις στη δράση. Επιλέγεις να είσαι παρών, χωρίς άλλοθι. Δεν στέκεσαι απλώς ως παρατηρητής, παίρνεις θέση. Και κάθε θέση έχει αντίκτυπο: συναισθηματικό, κοινωνικό, υπαρξιακό.
Η συμμετοχή δεν σημαίνει μόνο δράση. Σημαίνει και συναισθηματική εμπλοκή. Υποδηλώνει ότι επιτρέπεις στον εαυτό σου να προσδοκά, να επηρεάζεται, να πονά, να απογοητεύεται. Μαρτυρά ότι αποδέχεσαι πως δεν θα βγεις αλώβητος!
Το κόστος της ευθύνης συχνά σε αναγκάζει να αντιμετωπίσεις τον ίδιο σου τον εαυτό. Όταν αναλαμβάνεις το μερίδιο που σου αναλογεί, δεν είσαι πια απλώς παρατηρητής. Είσαι ενήλικας! Ένας ενήλικας που δεν αναζητά δικαιολογίες, ούτε περιμένει μεσσίες και από μηχανής θεούς. Η ευθύνη σε φέρνει αντιμέτωπο με τη συνείδησή σου. Και απέναντι στη συνείδηση είσαι πάντα μόνος.
Το να συμμετέχεις στα δρώμενα της ζωής σημαίνει ότι επιλέγεις να αναμειχθείς και, κατ’ επέκταση, να εκτεθείς. Να βγεις από τη ζώνη ασφαλείας σου και να περάσεις στη δράση. Επιλέγεις να είσαι παρών, χωρίς άλλοθι.
Υπάρχει όμως και ένα αθέατο, μα βαρύ κόστος: η απώλεια της άγνοιας. Όταν συμμετέχεις, δεν μπορείς πια να προσποιηθείς ότι δεν βλέπεις. Δεν μπορείς να στρέψεις αδιάφορα το βλέμμα σε άλλη κατεύθυνση. Η γνώση, όταν συνοδεύεται από ευθύνη, βαραίνει. Δεν σε αφήνει να επιστρέψεις στην προηγούμενη άνεση της απόστασης.
Γι’ αυτό και ο αμέτοχος δεν είναι πάντα ο αδιάφορος. Πολλές φορές είναι απλώς ο πολύ φοβισμένος. Γιατί το να ζεις πραγματικά μέσα στα γεγονότα απαιτεί αντοχή. Απαιτεί να αντέξεις τη ματαίωση, την αποτυχία, το ενδεχόμενο να κάνεις λάθος και να το αναγνωρίσεις.
Κι όμως, όσο βαρύ κι αν είναι το κόστος της ευθύνης, το τίμημα της απουσίας είναι συχνά μεγαλύτερο. Η αποστασιοποίηση προστατεύει πρόσκαιρα, αλλά αφήνει πίσω της ένα κενό: την αίσθηση ότι η ζωή περνά δίπλα σου χωρίς να σε αφορά πραγματικά.
Η ευθύνη εντέλει δεν είναι θέμα ηθικής ανωτερότητας αλλά επιλογή ζωής. Μια επιλογή δύσκολη, επώδυνη, αλλά βαθιά ανθρώπινη. Γιατί η συμμετοχή, όσο κι αν κοστίζει, είναι αυτή που δίνει νόημα στην ύπαρξή μας. Και νομίζω πως τελικά το πιο βαρύ φορτίο είναι να υπάρχεις σ’ αυτόν τον κόσμο χωρίς να συμμετέχεις ποτέ πραγματικά σε αυτόν!
* Η Βασιλική Σταυρίδου είναι φιλόλογος. Αρθρογραφεί τακτικά στο Ser–Free.
(Δημοσιεύτηκε στο έντυπο Ser-Free, τ.73, Απρίλιος 2026)
